bandhkam kamgar yojana – महाराष्ट्रातील लाखो कामगार दररोज उन्हातान्हात, धुळीत आणि घामाच्या ओघळात आपले जीवन घडवतात. इमारती उभारणाऱ्या या हातांना शासनाने आता एक भक्कम आधार दिला आहे. महाराष्ट्र इमारत व इतर बांधकाम कामगार कल्याणकारी मंडळाने राबवलेल्या या विशेष योजनेमुळे हजारो कुटुंबांच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडत आहेत. ही योजना केवळ साहित्य वाटपापुरती मर्यादित नसून संपूर्ण कुटुंबाच्या सर्वांगीण विकासाचा विचार करणारी आहे.
आपल्या देशात बांधकाम क्षेत्र हे सर्वाधिक रोजगार देणाऱ्या उद्योगांपैकी एक आहे. परंतु या क्षेत्रातील कामगारांना अनेकदा असंघटित असल्यामुळे शासकीय योजनांचा लाभ मिळत नसे. हीच उणीव भरून काढण्यासाठी मंडळाने नोंदणी प्रक्रिया सुलभ केली असून आता कुठलाही कामगार घरबसल्या ऑनलाईन नोंदणी करू शकतो. यामुळे दूरवरच्या गावखेड्यातील कामगारांनाही या सुविधेचा लाभ घेणे शक्य झाले आहे.
या योजनेंतर्गत नोंदणी करण्यासाठी अर्जदाराचे वय अठरा ते साठ वर्षांच्या दरम्यान असणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर मागील वर्षात किमान नव्वद दिवस बांधकाम क्षेत्रात कार्यरत असल्याचा पुरावा सादर करावा लागतो. अर्जदार महाराष्ट्राचा कायमस्वरूपी रहिवासी असणे ही देखील एक महत्त्वाची अट आहे. या साध्या निकषांमुळे खरोखरच गरजू असलेल्या कामगारांपर्यंत योजनेचे लाभ पोहोचणे सुलभ होते.
नोंदणीसाठी लागणारी कागदपत्रे फारशी गुंतागुंतीची नाहीत. आधार कार्ड, रहिवासी दाखला, नव्वद दिवस काम केल्याचे प्रमाणपत्र, बँक पासबुक आणि पासपोर्ट आकाराचे फोटो ही मूलभूत कागदपत्रे सादर केल्यास नोंदणी प्रक्रिया पूर्ण होते. रेशन कार्डही उपयुक्त ठरते, कारण त्यामुळे रहिवासाची पुष्टी होते. ही सर्व कागदपत्रे ऑनलाईन पोर्टलवर अपलोड करण्याची सुविधा उपलब्ध असल्यामुळे वेळ आणि श्रम दोन्ही वाचतात.
नव्वद दिवसांचे प्रमाणपत्र मिळवताना काही कामगारांना अडचणी येतात, मात्र यासाठी अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत. ग्रामीण भागातील कामगार ग्रामपंचायतीच्या ग्रामसेवकाकडून हे प्रमाणपत्र मिळवू शकतात. शहरी कामगारांसाठी नगरपालिका किंवा महानगरपालिकेचे अधिकारी हे पत्र देण्यास सक्षम आहेत. कंत्राटदाराकडून लेटरहेडवर मिळणारे प्रमाणपत्रही ग्राह्य धरले जाते, त्यामुळे कुणाही कामगाराला या एकट्या अडथळ्यामुळे योजनेपासून वंचित राहण्याची गरज नाही.
ऑनलाईन नोंदणी करताना सर्वप्रथम मंडळाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर जावे लागते. ‘Worker Registration’ पर्याय निवडून मोबाईल क्रमांकाद्वारे ओटीपी पडताळणी केल्यानंतर वैयक्तिक माहिती भरावी लागते. सर्व माहिती अचूक भरून कागदपत्रे अपलोड केल्यावर नाममात्र नोंदणी शुल्क भरणे आवश्यक असते. नोंदणी पूर्ण झाल्यावर मिळणारा ‘MH’ ने सुरू होणारा नोंदणी क्रमांक हा भविष्यातील सर्व लाभांची गुरुकिल्ली ठरतो.
या योजनेंतर्गत दिल्या जाणाऱ्या मोफत वस्तू संचाचे दोन भाग आहेत – सुरक्षा संच आणि गृहोपयोगी वस्तू संच. सुरक्षा संचात हेल्मेट, सुरक्षा बूट, जॅकेट, हातमोजे, गॉगल आणि टॉर्च यांसारख्या कामाच्या ठिकाणी आवश्यक असणाऱ्या वस्तूंचा समावेश असतो. गृहोपयोगी वस्तू संचात ताट, वाट्या, पाण्याचे पिंप, गॅस शेगडी, प्रेशर कुकर यांसारख्या दैनंदिन जीवनात उपयुक्त वस्तू मिळतात. या दोन्ही संचांची एकत्रित बाजार किंमत पन्नास हजार रुपयांपर्यंत जाते, जो एखाद्या सामान्य कामगाराच्या कित्येक महिन्यांच्या बचतीएवढा असतो.
या वस्तू संचासाठी अर्ज करण्याची प्रक्रिया देखील सोपी आणि पारदर्शक आहे. नोंदणी क्रमांकाद्वारे पोर्टलवर लॉगिन करून ‘वस्तू संच वितरण’ पर्याय निवडावा. आपल्या जिल्ह्यातील जवळचे वितरण केंद्र निवडले की एक विशिष्ट तारीख आणि वेळ दिली जाते. त्या दिवशी अपॉइंटमेंट स्लीप घेऊन केंद्रावर उपस्थित राहिल्यास संच प्राप्त होतो, त्यामुळे गर्दी आणि वेळेचा अपव्यय टळतो.
बांधकाम कामगारांच्या मुलांना शिक्षण मिळावे यासाठी शिष्यवृत्ती योजना विशेष महत्त्वाची आहे. पहिलीपासून ते महाविद्यालयीन शिक्षणापर्यंत वेगवेगळ्या इयत्तांसाठी वेगवेगळ्या रकमेची शिष्यवृत्ती दिली जाते. वैद्यकीय किंवा अभियांत्रिकी शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांना एक लाख रुपयांपर्यंत मदत मिळते, जी एखाद्या गरीब कुटुंबासाठी खूप मोठा आधार ठरते. बोनाफाइड प्रमाणपत्र आणि मागील वर्षाची गुणपत्रिका सादर केल्यास शिष्यवृत्तीसाठीचा अर्ज पूर्ण होतो.
सामाजिक सुरक्षेच्या दृष्टिकोनातून या योजनेने कामगार कुटुंबांना अनेक संरक्षण कवचे दिली आहेत. नोंदणीकृत कामगाराच्या पहिल्या विवाहासाठी किंवा त्याच्या दोन मुलींच्या लग्नासाठी तीस हजार रुपयांपर्यंतचे अर्थसाहाय्य दिले जाते. महिला कामगार अथवा पुरुष कामगाराच्या पत्नीला प्रसूतीसाठी पंधरा ते वीस हजार रुपयांपर्यंतचे अनुदान देण्यात येते. दुर्दैवाने कामाच्या ठिकाणी एखाद्या कामगाराचा मृत्यू झाल्यास त्याच्या कुटुंबाला पाच लाख रुपयांपर्यंतचे विमा संरक्षण मिळते, जे कुटुंबाचे आर्थिक जीवन पुन्हा उभे करण्यास मदत करते.
योजनेचा लाभ सातत्याने घेण्यासाठी नोंदणीचे नूतनीकरण वेळोवेळी करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. दर एक किंवा तीन वर्षांनी नूतनीकरण केले नाही तर नोंदणी कालबाह्य होऊन सर्व लाभ थांबतात. पोर्टलवरील ‘Worker Renewal’ टॅबद्वारे हे नूतनीकरण सहजपणे आणि नाममात्र शुल्कात करता येते. त्यामुळे कामगारांनी आपल्या नोंदणीची स्थिती नियमितपणे तपासत राहणे आवश्यक आहे.
या योजनेची माहिती अजूनही अनेक कामगारांपर्यंत पोहोचलेली नाही, हे एक दुर्दैव आहे. ग्रामीण भागातील कामगार, स्थलांतरित मजूर आणि अशिक्षित कामगारांपर्यंत ही माहिती पोहोचवणे हे समाजाचे सामूहिक कर्तव्य आहे. स्थानिक स्वराज्य संस्था, ग्रामपंचायती आणि सामाजिक संघटनांनी या कामी पुढाकार घेणे गरजेचे आहे. एखाद्या कामगाराला जर या योजनेबद्दल माहिती असेल, तर त्याने आपल्या साथीदारांना देखील नोंदणी करण्यासाठी प्रोत्साहित करावे.
थोडक्यात सांगायचे तर, बांधकाम कामगार कल्याण योजना ही केवळ एक सरकारी कार्यक्रम नसून कामगारांच्या सन्मानाची आणि त्यांच्या कुटुंबाच्या भविष्याची हमी आहे. आपले घाम आणि परिश्रम देऊन इतरांची स्वप्ने साकार करणाऱ्या या कामगारांची स्वतःची स्वप्ने पूर्ण करण्यासाठी शासन त्यांच्या पाठीशी उभे आहे. ज्या कामगाराने अद्याप नोंदणी केलेली नाही, त्याने आजच mahabocw.in या संकेतस्थळावर जाऊन आपली नोंदणी पूर्ण करावी आणि आपल्या कुटुंबाच्या उज्ज्वल भविष्याची सुरुवात करावी.
